zondag 25 oktober 2009

Drie experimenten voor Victor Lamme (als hij durft)


Wat bewustzijn betreft ben ik een externalist. Dat wil zeggen, ik ben van mening dat de fysische processen waarop bewustzijn berust zich deels buiten het hoofd (of de hersenen, kies maar) bevinden. Hersenweefsel is beslist een noodzakelijke, maar tegelijkertijd geen voldoende voorwaarde voor bewustzijn. Met andere woorden, een organisme moet tenminste een centraal zenuwstelsel gekoppeld aan zintuigen bezitten om de wereld bewust te ervaren, maar dat is op zichzelf niet voldoende voor bewustzijn. Volgens externalisten zoals ik moet dit centrale zenuwstelsel zijn geplaatst in een lichaam dat op zijn beurt geplaatst is in een omgeving. Een brein in een vat, hoe intelligent aangesloten op een computer ook, zal nooit een bewustzijn krijgen.

Professor neurologie Victor Lamme zal het hartgrondig met mij oneens zijn. In zijn essay Towards a true neural stance on consciousness neemt hij een ongecompliceerde internalistische positie in: Bewustzijn is het gevolg van een neuronaal proces (en niets meer dan dat). Lamme ziet geen enkel alternatief voor zijn uitgangspunt:

Only by moving our notion of mind towards that of brain can progress be made.

Zelfs alternatieven voor zijn standpunt acht Lamme slechts mogelijk indien het neurale alternatieven zijn:

I do not claim that the neural definition of consciousness that I propose is ultimately correct. It is the approach that I advocate. Alternative neural definitions might be proposed.

Nu zou ik natuurlijk kunnen zeggen dat Lamme met zijn peperdure hersenscanapparatuur nogal bevooroordeeld aankijkt tegen de waarschijnlijk geheimzinnigste vraag uit de wetenschap. (Mijn filosofieprofessor noemde het altijd al de “ten million dollar question,” alhoewel ik mij afvraag of hij daarmee doelde op de noodzakelijke kosten ten einde een antwoord te formuleren.) Maar dat ga ik niet zeggen. Lamme is volkomen terecht internationaal gerenommeerd. Ik niet eens nationaal. Waarmee ik maar wil zeggen dat ik blind op Lamme afga voor zover het neurale mechanismen en processen betreft. Als ik met hem van mening verschil, dan gaat het over vragen met betrekking tot de interpretatie van neurale mechanismen en processen. Dus als hij zegt dat “recurrent processing (RP) is necessary for conscious experience is a view that is now being increasingly embraced,” en dat “RP is the key neural ingredient of consciousness” dan neem ik van hem aan dat RP een belangrijk neuronaal proces is dat wellicht met bewustzijn heeft te maken. Maar ik zou niet zo snel durven spreken van the key neural ingredient of consciousness.
Er is sprake van recurrent processing als diverse hersengebieden elkaar tegelijkertijd op een enigszins grote schaal onmiddellijk of via een omweg wederzijds activeren. Ik neem aan dat er een scherpere definitie is, maar die doet voor mijn betoog verder niet ter zake. Mijn punt is dat Lamme, door zich exclusief op de hersenen te richten, wel moet komen met een dergelijke opvatting. Er bestaat namelijk al langer consensus, onder filosofen, neurologen en neuropsychologen, over het feit dat bewustzijn niet gelokaliseerd is. Er is niet één bepaald hersengebied dat ten grondslag ligt aan bewustzijn. Dus als we bewustzijn in de hersenen willen aanwijzen dan zullen we ons moeten richten op processen, en niet op een gebied of een verzameling gebieden. Van daar is het een kleine stap naar de gedachte dat bewustzijn een veld van activiteit is waarbij diverse hersengebieden elkaar onderling activeren.
Maar stel nu dat we vanuit de tegenovergestelde richting vertrekken. Stel dat we vanuit het externalisme vertrekken, vanuit het idee dat het lichaam betrokken moet zijn bij bewustzijn. De prototypische bewuste ervaring voor externalisten is het orgasme. Dit geldt zeker voor externalisten die uit Groningen komen, want daar is met behulp van scans aangetoond dat een orgasme gepaard gaat met een afname van activiteit in de prefrontale hersenen. Fans van wurgseks wisten het al: minder zuurstof in de hersenen leidt tot een heftiger orgasme. Hoe kan dit? Hoe kan dit als Lamme gelijk heeft en verhoogde hersenactiviteit in de vorm van recurrent processing de grondslag vormt voor bewustzijn? Dat ik mijn orgasmen intensief bewust beleef is voor mij een intuïtief uitgangspunt waar nauwelijks aan valt te tornen.
Lamme:

We should be prepared, however, to abandon our traditional ideas about what consciousness is, and let the neuroscience argument have its way. Otherwise, it is useless to do any neuroscience on the topic at all.

Het Groningse onderzoek naar orgasmen laat zien dat een verhevigde ervaring niet gepaard hoeft te gaan met een verhevigde hersenactiviteit. Dat is tegen de traditionele ideeën in. En een prachtig voorbeeld, lijkt mij, van hoe de argumenten van neurowetenschap nuttig kunnen worden.
De vraag is nu hoe we dit kunnen gebruiken om Lammes ideeën te testen. Als externalist zou ik zeggen dat bij een orgasme lichamelijke en hormonale processen de heftige bewuste ervaring maken, en niet de neuronale. Lamme zal volhouden dat de lichamelijke signalen de neuronen moeten bereiken voordat we ze überhaupt bewust kunnen worden. Toch biedt het onderzoek naar orgasmen een aanknopingspunt voor een stevig wetenschappelijk principe: riskante hypothesen (en hypothesen rond bewustzijn zijn vooralsnog per definitie riskante hypothesen) worden sterker door ze op de proef te stellen, niet door ze als uitgangspunt te nemen. Lamme redeneert mijns inziens te snel de andere kant op:

If recurrent interactions of sufficient strength are demonstrated, it can be argued that the ‘inattentional’, ‘preconscious’ or ‘not reported’ still have the key neural signatures of what would otherwise be called conscious processing.

Ja, als we een onwankelbaar vertrouwen hebben in ‘recurrent interactions’ als basis voor bewustzijn, dan kunnen we inderdaad zeggen dat mensen er naast zitten als ze claimen zich ergens niet van bewust te zijn terwijl hun hersenen wel duidelijk recurrent processing te zien geven. Vooralsnog is het echter nog lang niet zover. En dus is een actief streven naar weerlegging verplicht. Ik stel daarom drie experimenten voor:

(1) Meet de RP hersenactiviteit tijdens orgasmen. Mijn voorspelling: hoe heviger het orgasme, hoe minder RP hersenactiviteit. (Deze proef zou het mooist zijn met personen die bedreven zijn in wurgseks. Het zou ook licht kunnen werpen op de mechanismen die mensen doen flauwvallen tijdens hun orgasme.)
(2) Leg mensen onder een scan terwijl ze pijnprikkels krijgen toegediend. Mijn voorspelling: Hoe heviger de pijn en de bewuste ervaring van pijn, hoe minder RP hersenactiviteit. Ik denk dat hier ook weer “de wet van het orgasme” zal gelden. Hevige pijn maakt RP hersenactiviteit eerder onmogelijk dan dat het dit zal stimuleren. In mijn geval legt de boor van de tandarts iedere andere activiteit plat, in combinatie met een sterk verhoogd bewustzijn.
(3) Laat goed getrainde topsprinters zich onder de scan concentreren op hun 100 meter. Ze krijgen een startschot te horen, moeten in gedachten de race lopen en op een knop drukken als ze in gedachten over de finish gaan. Mijn voorspelling: Hoe dichter hun geklokte tijd ligt bij de tijd die ze in het echt lopen, hoe bewuster de ervaring, hoe minder RP activiteit. De achtergrond van deze voorspelling is complexer dan bij de vorige twee experimenten. Goede hardlopers weten hun bewustzijn letterlijk te verleggen naar hun benen. Veel van de voor het lopen vereiste kennis zit bij getrainde lopers in de benen en niet in het hoofd. Ik hoop dus dat het de lopers in deze proefopstelling lukt deze kennis aan te spreken, en zo los te komen van interfererende RP’s in hun hersenen. Vandaar mijn criterium van de eindtijd. (Wellicht zijn hier overigens intelligentere proefopstellingen mogelijk.)

Als ik gelijk heb zal uit dit neurologisch onderzoek blijken dat only by moving our notion of mind away from the brain towards the body (and eventually the environment) can progress be made. Als ik in alle gevallen ongelijk heb dan zijn Lammes intuïties op een risicovolle manier bevestigd; de eerste Popperiaanse stap naar een volwassen theorie.
Vol verwachting kijk ik uit naar de resultaten.

8 opmerkingen:

Jan Willem zei

Mooi betoog, maar nu nog een bericht naar Victor Lamme, of andere researchers.

Jan Willem

Marco zei

Hoi Ronald,

Je stuk richt zich voornamelijk op de falsificatie van Lammes benadering. Je laat me als gevolg achter met een paar vragen naar aanleiding van je opmerking:
Als ik gelijk heb zal uit dit neurologisch onderzoek blijken dat only by moving our notion of mind away from the brain towards the body (and eventually the environment) can progress be made.

Waaruit bestaat precies die vooruitang? Welke verklarende theorie heben externalisten voor het optreden van bewustzijn? Als jouw experimenten Lamme ongelijk geven, heb je nog geen zaak gemaakt voor je lichamelijk hormonale en externe alternatief. Wat is de beste/meest gangbare hypothese in het externalistische kamp? En wie zijn de vertegenwoordigers ervan?

groet,
Marco

Ronald Hünneman zei

Beste Marco,

Je hebt gelijk. Ik heb kritiek geleverd op Lamme zonder zelf een eigen theorie toe te voegen. Of het überhaupt mogelijk is om een theorie over bewustzijn te formuleren weet ik niet.
Vandaag, 10 januari 2009, heb ik een nieuw blogbericht geplaatst. Daarin ga ik verder op het verband tussen bewustzijn, hersenen en lichaam. Wellicht verheldert het iets.
Binnenkort rond ik een omvangrijker stuk af. Dit zal ik ook op het blog plaatsen.

Groet,
Ronald.

Anoniem zei

Dag Ronald,

Volgens mij is het idee nu juist dat bewustzijn niet gelokaliseerd is in de hersenen. Dus minder activiteit in de prefrontale cortex staat niet gelijk aan een minder intense ervaring.

De prefrontale cortex heeft vooral een inhiberende of remmende functie en zou dus tot meer activiteit kunnen leiden in gebieden die met het ervaren van emotie correleren.

Je zou een onderscheid kunnen maken tussen zelfbewustzijn of zelfreflectie en bewustzijn of 'qualia'. De prefrontale cortex zou dan eerder met zelfbewustzijn dan met bewustzijn correleren. Dat lijkt ook goed te kloppen met de ervaring van een orgasme waarin alle remmen los worden gelaten en je de wereld wat minder kritisch bekijkt.

Groet,
Timo

jeroen zei

Beste Marco,

Een denker die veel gemeen heeft met de in het betoog genoemde assumpties is de 'existentieel fenomenoloog' Maurice Merleau-Ponty. Hij is wellicht geen 'externalist' te noemen, maar hij geeft een overeenkomstig verweer tegen reducties van het menselijke bewustzijn.
In zijn werk wordt het menselijke bewustzijn naar voren gebracht als synthese. De aard van deze synthese verschilt in de gerichtheid die een bepaald persoon op zijn omgeving kan hebben, dit wordt mede bepaald door zijn 'lichaamsschema'(~in het lichaam gesitueerde ervaring). Merleauu-Ponty legt -evenals de schrijver van het betoog -de nadruk op pijn, seksualiteit en complexe fenomenen als fantoompijn.

Voor mij blijft de vraag rond dit thema wat er nou precies gedaan wordt bij een dergelijk onderzoek. Het verwijt uit filosofische hoek is dat een hersenwetenschapper nooit recht kan doen aan de symbiose die het menselijk bewustzijn is, de neuroloog is immers alleen op zoek naar processen; anderzijds is het de vraag of je met een fenomenologie of hermeneutisch onderzoek wel tot een fundament kan komen. Kom je niet alleen tot een herdefiniëring/explicitering van de dagelijkse ervaring? Wanneer heb je een fundament in het oog als het gaat om het bewustzijn?

Jeroen.

Peter van Heijst zei

Uiteraard is bewustzijn niet enkel neurologisch te verklaren, aangezien waarneming een belangrijk aspect van waarneming is. Zonder licht, geluid en aanraking waren we nooit zover in decevolutie gekomen en kunnen de hersens van een individu zich niet ontwikkelen.

Voorbeeld: als een pasgeboren kitten twee weken lang geblinddoekt wordt, zal ze nooit meer kunnen zien, omdat de hersens de lichtprikkels nodig hebben om de vereiste structuur aan te brengen.

Het probleem van bewustzijn is denk ik meer de logica en dus de taal die we er op loslaten: we moeten zaken opknippen in aspecten om erover te kunnen denken en praten. Toch zal het opslitsen in deelaspecten altijd een beperking zijn ten opzichte van de realiteit. En de realiteit is dat alles met alles samenhangt. En dat is zo ontzettend vaag dat je er niet over kunt denken en praten. En dus moeten we de schaar er wel bij pakken en de boel in aspecten of liever gezegd concepten opknippen.

Grappig: de structuur van neurale netwerken is hierarchisch en zorgt ervoor dat miljarden prikkels tot concepten worden gefilterd.

Hans van den Berg zei

Ik wil graag het volgende inbrengen. Ik lees op het ogenblik een zeer recent artikel (CsnsCauseBehAnnRvw.pdf, zoek met Google), waarin de invloed van het bewuste op beslissingen wordt beargumenteerd.

Het lijkt er echter op dat de auteurs zich laten verleiden dit belangrijker te vinden dan het werkelijk is, omdat zij van mening zijn dat dit voor de ethiek en het rechtssysteem onmisbaar is.

Volgens mij trapt u in de zelfde valkuil. Lamme doet dat niet, hij betoogt dat er een nieuwe ethiek moet komen, één die niet uitgaat van 'schuld en vergelding', maar van een zoeken naar het beste voor slachtoffer, samenleving en dader. Of iemand 'bewust' en 'eigen-verantwoordelijk' is voor iets is niet meer belangrijk. Een bevrijdende weg, die de discussie over externiteit en interniteit veel minder belangrijk maakt, en tal van voetangels mijdt.

Hans van den Berg, Vleuten, jhvdberg@ziggo.nl

Anoniem zei

"Maar stel nu dat we vanuit de tegenovergestelde richting vertrekken. Stel dat we vanuit het externalisme vertrekken, vanuit het idee dat het lichaam betrokken moet zijn bij bewustzijn. De prototypische bewuste ervaring voor externalisten is het orgasme. Dit geldt zeker voor externalisten die uit Groningen komen, want daar is met behulp van scans aangetoond dat een orgasme gepaard gaat met een afname van activiteit in de prefrontale hersenen."

Dat is niet zo onlogisch. Weet niet hoe het bij jou zit, maar ik ben me tijdens een orgasme veel minder bewust van mijn omgeving. Tijdens een orgasme zie je en hoor je net alles minder bewust, omdat een beperkt aantal hersenprocessen - de aanmaak van dopamine en zo - alle aandacht naar zich toe te trekken. Zo ontstaat er een soort van oergevoel van genot dat ons tijdelijk helemaal overneemt. De prefrontale cortex wordt het zwijgen opgelegd en ons bewustzijn ook gedeeltelijk. Of durf jij beweren dat je tijdens een orgasme aandachtiger boeken kunt lezen of films kunt bekijzen.

Bovendien legt Lamme wel degelijk veel nadruk op sensorische informatie die we (al dan niet bewust) binnenkrijgen via onze omgeving. Dat wordt duidelijk uiteengezet in "Al Gore als flesje cola" uit zijn boek over de vrije wil.