vrijdag 25 april 2008

Kopland in het brein

Aan de hand van een zoektocht naar het “Kopland-centrum” illustreerde Peter Hagoort zijn werkwijze tijdens de vierde aflevering van het Kenniscafé in De Balie: De Verborgen Schatten van het Brein (zie ook blog van woensdag 23 april). Deze zoektocht had hij ondernomen ter ere van het emeritaat van Rutger van den Hoofdakker. De vraag van Hagoort was vrij eenvoudig: Welk uniek gebied in de hersenen is er betrokken bij het lezen van een gedicht van Rutger Kopland?
Nu zou je iemand een gedicht van Kopland kunnen laten lezen en dan met een scan kijken welke gebieden actief zijn. Maar het probleem is dat er een continue stroom van activiteit door uw neuronale weefsel vloeit, er is voortdurend hersenactiviteit te meten. En die activiteit heeft niet specifieks met Kopland te maken. Een ander probleem was dat Hagoort het Kopland-centrum wilde vinden en niet zomaar een gebied dat bij het lezen van woorden betrokken is. Om deze beide problemen te omzeilen paste hij de zogenaamde subtractiemethode toe. Hagoort legde dit als volgt uit. Je meet de hersenactiviteit van proefpersonen die een paar regels van Kopland lezen, bijvoorbeeld:

Ga nu maar liggen liefste in de tuin,
de lege plekken in het hoge gras, ik heb
altijd gewild dat ik dat was, een lege
plek voor iemand, om te blijven.

Daarnaast meet je de hersenactiviteit van deze proefpersonen als ze dezelfde woorden lezen zonder dat het een gedicht van Kopland is, bijvoorbeeld:

lege nu plek om in de voor ik altijd
de maar lege in het liefste gewild hoge,
tuin, liggen Ga plekken ik dat gras
was, iemand, te blijven dat heb een.


Vervolgens trek je van de hersenactiviteit gemeten tijdens het lezen van Kopland de hersenactiviteit af die je meet als de proefpersonen dezelfde woorden maar dan niet in dichtvorm lezen. Zo houd je het gebied over dat alleen bij het lezen van het gedicht van Kopland betrokken is. Met een knipoog liet Hagoort de uitkomst zien: een driedimensionale weergave van het brein waarin een klein gebiedje rood was gekleurd, het Kopland-centrum.
"Uiteraard weten we nog niet zeker of dit het Kopland-centrum is," zo ging Hagoort verder. Het zou ook het Lucebert-centrum kunnen zijn. Om dat uit te sluiten zouden we de proefpersonen een gedicht van Lucebert moeten laten lezen, en de dan gevonden activiteit ook weer aftrekken van de eerste scan. Maar is dat voldoende? Moeten we dan ook niet een correctie toepassen voor Achterberg, Deelder, Komrij,…? Wanneer weten we zeker dat we het Kopland-centrum te pakken hebben? Als we alle Nederlandse dichters van Kopland hebben afgetrokken? Kunnen we ooit zeker weten dat wat we hebben gevonden het centrum voor alleen Kopland is? De subtractiemethode heeft kennelijk haar beperkingen.
Een andere beperking is dat het Kopland-centrum gelokaliseerd moet zijn wil je het met de subtractiemethode kunnen vinden. Dat wil zeggen, dat het ergens in de hersenen op een aanwijsbare plek moet liggen, en dat op die plek niets anders gelegen mag zijn. Stel bijvoorbeeld eens dat er geen sprake is van een Kopland-centrum, maar van een Kopland-veld. Een Kopland-veld heeft niet zozeer een locatie, maar is een unieke combinatie van locaties die tegelijk actief zijn. Bij het lezen van een Kopland zijn bepaalde grammaticale, emotionele en semantische gebieden tegelijk actief. Deze gebieden zijn afzonderlijk ook bij andere dichters actief, maar nooit in die combinatie. Hoe vinden we dan dit Kopland-veld? Niet met de subtractiemethode, want dan blijft er geen uniek gebied over. Moeten we dan ook gaan rekenen met mogelijke unieke combinaties van gebieden? Hoe groot mogen die gebieden zijn? Hoeveel gebieden betrekken we hierbij? Hoeveel combinaties staan we toe?
Als we met de subtractiemethode naar een brein kijken kunnen we slechts bepaalde processen zien. Processen waarvan we aannemen dat ze duidelijk gelokaliseerd zijn, zoals de aansturing van spieren en onderdelen van het visuele apparaat. Maar geldt dit ook voor de kleur, betekenis en emotionele lading van een gedicht? Hebben die ook slechts één plek? Kunnen we de vinger leggen op het Kopland-centrum? Waarschijnlijk niet. Taalelementen, elementen die bij denken en bewustzijn zijn betrokken liggen verspreid over het brein, en geven in combinatie met elkaar, als gedistribueerd veld, een ervaring. Die ervaring is fysiek, dat wil zeggen, komt voort uit neuronaal weefsel. Er is immers geen immateriële geest. Maar die ervaring is daarom nog niet zomaar te scannen! Voorlopig ontbreekt het ons aan wiskundige methoden en rekencapaciteit om uit uw brein uw favoriete gedicht op te duikelen.

Zie voor een lezing van Peter Hagoort over onder andere de subtractiemethode:
http://www.kennislink.nl/web/show?id=142020

10 opmerkingen:

Gloria zei

Ga d'r maar aan staan!
Materie die materie onderzoekt!
Zullen we ooit zuiver kunnen schouwen in onszelf? Het heelal?
Onderzoek levert vooralsnog de buitenkant der dingen op.
En de binnenkant?
Die staat mogelijk in verbinding met het Binnenste der dingen?
En wat rechtstreeks binnendoor gaat vinden wij vanzelf niet buitenom?
Nou ja, 't is maar een idee.

Jan Willem zei

Hallo Gloria,

Ik lees hier niet dat materie iets onderzoekt. Komt bij dat ik niet begrijp wat je bedoelt met 'de buitenkant' en 'de binnenkant', laat staan hoe je 'het binnenste der dingen' zou definieren.
Ik lees hier over neuronale processen die plaats vinden in ons brein als we poezie lezen. Die processen zijn ook bepalend voor wie we zijn en maken dat we kunnen waarnemen, verbanden leggen, causale relaties ontdekken etc. Is het niet boeiend dat we nu stukje bij beetje ontdekken hoe die neuronale processen werken?

Gloria zei

Hallo jan willem,

Ik bedoel... we zien hier naar de werking der dingen. Neuronale processen die plaats vinden in ons brein, zoals je zegt. We zullen steeds gedetailleerder kunnen weergeven hoe onze 'levende computer' functioneert en welke 'lampjes' er gaan branden bij bepaald gebruik.
Stel dat we alles weten te traceren: blijveldlampjes, verdrietige-, boze-, gemene-, hartstochtelijke-, criminele-, devote-, rigide-, ontroerde-, leugen en waarheidsveldlampjes... (buitenkant) dan nog vertelt het niets over het waarom.(binnenkant)
Het 'hoe' geeft zich ruiterlijk bloot na onderzoek. Het 'waarom' hult zich in nevels. Oorzakelijke verbanden laten zich niet kennen aan de onderzoeker, hoogstens middels zijn interpretatie. (Mens (materie) onderzoekt mens (materie)). Onzuivere factor!
En ook al kunnen we de oerknal qua ingredienten en precieze tijd tot op het materiebot nauwkeurig beschrijven, dan nog weten we niet waarom er een oerknal moest plaatsvinden? Een onwetenschappelijker woord dan 'toeval' bestaat niet! Het is eerder een kwestie van 'missing link'.
Dan komen we bij het Domein van het Binnenste der dingen? En daar staat een bord: verboden toegang!
Materie van 'binnenste' schijnt zoiets als heilig? Want dat valt buitenom niet te scannen. En binnendoor ontglipt het aan verfijnste apparatuur? En dat is maar goed ook!
Stel je voor dat we geen recht op privacy hadden? Dan werd ons binnenste te grabbel gegooid door overnieuwsgierige wetenschappers en grijplustige filosofen. ONTwikkelen betekent geenszins ONTkleden. En ook al stonden Adam en Eve naakt... dan nog zijn zij bekleed met de Mantel der Liefde.
Zo ook wij.
De buitenkant der dingen vind ik zeer interessant, maar komt vooral neer op 'nakaarten'. Ik ben echter meer 'in' voor onderzoek naar de Binnenste der binnensten omdat ik liever vooruit kijk dan achteruit... maar ook al kijk ik af en toe over mijn schouder naar de werking der dingen valt mij op HOE amazing processen in zijn werk gaan. Over de neuronale maar niet te spreken! Dat brein dat brein! De mijne draait overuren, dus het wordt tijd om de lampjes op nachtstand te zetten. Vraag mij niet HOE en WAAROM? De natuur gaat zijn haar)gang... welterusten!

Jan Willem zei

Gloria, dank voor je uitleg,
het was wel een latertje!
Ik zal ingaan op enkele zinnen in je betoog die mij opvielen.

Je voorziet dat onderzoekers in steeds meer detail de neuronale processen zullen kennen en dat volledige kennis van onze neuronale processen geen kennis oplevert over het waarom (binnenkant). Als ik dit vrij zou mogen vertalen als 'bewustzijn', dan kan ik melden dat er wetenschappers zijn die verwachten dat we dit mysterie inderdaad zullen gaan oplossen. Zelf stel ik me wat dit betreft nog agnostisch op, waarbij ik de mogelijkheid van wetenschappelijk succes expliciet open houd. Maar misschien bedoel je met het koppel 'waarom/binnenkant' iets anders.

Je stelt dat oorzakelijke verbanden zich niet laten kennen aan de onderzoeker, hoogstens middels zijn interpretatie. Ik dacht dat de wetenschap al immense aantallen oorzakelijke verbanden had aangetoond: Als we honger hebben zorgen we voor eten, als we het koud hebben streven we naar verwarming, als water bij atmosferische druk op een temperatuur van 100 gr.C wordt gebracht kookt het, natuurlijke selectie leidt tot betere aanpassing aan de omgeving van een soort etc. etc. In dit verband merk ik op dat velen zich instinctief verzetten tegen het idee dat je gedachten en gevoelens (dat, wat je ervaart als je diepste wezen) kunnen worden gereduceerd tot uit pixels opgebouwde plaatjes van neuronen in actie (David Dobbs). Antonio Damasio noemt deze psychologische weerstand 'Descartes' vergissing' en acht het heel goed mogelijk dat wij mensen daar overheen groeien als deze wetenschap verder vordert. Ik ben heel benieuwd!

Je stelt: "Mens (materie) onderzoekt mens (materie). Onzuivere factor!" Waarom?

Je vraag naar het waarom van een oerknal. Geen toeval, maar ontbrekende schakel. Vind ik best.

Daarna volgt wat lijkt op een getuigenis over het Domein (hoofdletter) van het Binnenste (Hoofdletter) der dingen, waar het heilig (?) is en de toegang verboden. Je stelt dat dit Domein zou moeten worden onderzocht, maar als het niet toegankelijk is dan is dat vruchteloos. Bij afwezigheid van objectieve informatie lijkt me het bestaan ervan sowieso niet waarschijnlijk.

Dit nog eens nalezend komt het mij voor dat onze discussie zich toespitst op het al of niet bestaan van een geestenwereld, onafhankelijk van de materiele wereld. Bij gebrek aan bewijs, is het voor mij niet zinnig daarover te speculeren (hoe aantrekkelijk zo'n perspectief ook is).

Groet, Jan Willem

Gloria zei

Dag Jan Willem

Onzuivere factor is de subjectiviteit. Mens onderzoekt mens...

En het Domein kan wel degelijk worden onderzocht, maar niet van buitenaf, zoals gezegd. Die weg is ontoegankelijk.
Al 'krassen' we nog zo diep in de materie, analyseren we alles tot aan de laatste 'draad', duiken we het heelal in tot en met de zoveelste Melkweg... het zal niet baten.
Onderzoek werpt alleen vruchten af binnendoor. Ofwel: De Schat ligt IN u verborgen. Zo prive dus voor ieder persoonlijk in het algemeen.
Zeg nou zelf, wat kan 'de wetenschap' daar nou mee? Die werkt tenslotte alleen met objectieve informatie... en juist die informatie is ZUIVER gebonden aan subjectiviteit. Wonderlijk toch?
Groet!

Jan Willem zei

Hallo Gloria,

Ik zie dat je nog een respons hebt gepubliceerd.

Ik krijg de indruk dat je niet al te veel waarde hecht aan de wetenschappelijke methode om kennis over mens en wereld te vergaren. Subjectief, onzuiver etc. Het is mijn opvatting dat wetenschap en technologie essentieel zullen zijn om menselijk welzijn in de toekomst te maximaliseren.

De 'kennis' over het Domein en de Schat in onszelf beschouw ik als poetische stijlfiguren die te maken hebben met mystieke ervaring. Die kan ons misschien wel een goed gevoel geven, maar mi niet veel verder helpen op onze zoektocht naar wie en wat we zijn. Claims over kennis van het Domein van het Binnenste heeft mensen geinspireerd tot grootse bouwwerken en schitterende kunst, maar ook tot de meest gruwelijke oorlogen en gewelddaden.

Groet, Jan Willem

Gloria zei

Beste Jan Willem,
De meest gruwelijke oorlogen en gewelddaden hebben nou juist alles met wetenschap en technologie te maken!
Waren het geen wetenschappers die alles met de formule van de atoombom te maken hebben gehad? En zie die gruwelijke technologische ontwikkeling... daar zijn die afgrijselijke clusterbommen en die JSF-jes nog niks bij!
Wat verwacht je van wetenschap en technologie? Vergeet niet dat die rechtstreeks verbonden is met de hersenpan van de mens. Zie de mens!
En diens 'verdedigingsmateriaal', waarmee het de brutaliteit neemt om landen binnen te vallen en het recht neemt tot genocideren!
Wat nou welzijn? Nogal eenzijdig geredeneerd. Luxe westerse technologische 'speeltjes' regeren de wereld en 'de mens' komt steeds meer in het nauw! Het sleutelwoord is GEWETEN... hadden we het maar geweten!
Je bent een rund als je met wetenschap en technologie stunt!
Maar wie zal de 'naakte aap' tegenhouden? Ijdelheid is wat hem drijft.
Groet.

Jan Willem zei

Beste Gloria,

Op gevaar dat we nog verder afdwalen van het onderwerp van deze blog, zal ik trachten uit te leggen waarom ik wetenschap positief waardeer:

Gewelddadig conflict en wreedheid tussen individuen en groepen mensen (ja, ook genocide, zo enthousiast aangemoedigd door Jahweh, God en Allah) is er waarschijnlijk al zo lang homo sapiens op deze planeet rondloopt. Maar saamhorigheid, vriendschap, liefde, altruisme en ethisch handelen zijn ook al heel oud. Dit wordt ondersteund door nieuwe studies van mensapengemeeschappen.
http://www.nytimes.com/2005/10/09/books/review/09grandin.html?_r=1&oref=slogin
Conclusie: Er is hoop en nog veel werk te doen om onze wereld mooier en leefbaarder voor alle mensen te maken, waarbij wetenschap en techniek een belangrijke rol zal moeten spelen (denk alleen al aan voedsel en energie voor 9 miljard over 30 jaar). Ik zou nog meer argumenten kunnen aanvoeren, maar het is al laat...
Het is vaak moeilijk te accepteren dat moderne wapentechnologie een onvermijdelijke metgezel van een toenemend menselijk weten is, maar
denigrerende uitlatingen over wetenschap en technologie om die reden, vergezeld van mysantropische phrases lijken me niet constructief.

Groet,
Jan Willem

Gloria zei

Beste Jan Willem,
De getuigenis van jouw god is duidelijk: wetenschap en technologie is het walhalla van nu en de toekomst.
Maar zien hoe de volgelingen van jouw geloof de wereld mooier en leefbaarder gaan maken? Zal vast lukken met het recht van de sterkste. (Natuurlijke selectie)
Zwakke 'schakels' vallen vanzelf af en alles wat in de weg zit moet vast op een of andere wijze techno-neuronaal te deleten zijn? Met wat elektrodes hier en daar kunnen we de mens aanpasbaar maken en nog wat vernufte techno-medische ingreepjes en zie daar: Supermens?
Wees je er inderdaad van bewust dat 'de' medaille 2 kanten heeft! Die medaille zit in de mens: goed en kwaad. Van die kennis moesten 'we' zonodig proeven en daar zitten we nou met die bittere nasmaak. Want kennis zonder inzicht is naakt, plat en meedogenloos.
Dat is waarom ik kanttekeningen zet bij 'de wetenschap' en 'de technologische ontwikkeling'.
Ontwikkelen is niet zo moeilijk, maar het ermee omgaan!! En zo kan e.e.a. op de loop gaan met de 'nieuwsgierige' mens. Geesten uit de fles krijg je niet zo gemakkelijk meer teruggeduwd...
Ik zie liever wat meer 'binnenwerk', namelijk het ontwikkelen van het geweten. Van sapiens naar conscience is pas echt een evolutionaire sprong voor de homo ludens.
En vergis je niet: ik houd van mensen, want niets menselijks is mij vreemd! Scepsis lijkt mij daarom op z'n plaats. Ons kent ons, you know!
Groet.

Jan Willem zei

Beste Gloria,

Als ik je goed begrijp maak je vooral bezwaar tegen het bedrijven van wetenschap zonder ethische basis, getuige je boze aantijgingen richting volgelingen van mijn vermeende 'geloof' (wetenschap is een methode en geen geloof) en je pleidooi voor meer ontwikkeling van het geweten. Ben ik het helemaal mee eens. Die ethische basis verdient onze volle aandacht maar valt mijns inziens ruim buiten het bestek van "Kopland in het brein".
Ik stel voor daar een andere keer nader over van gedachten te wisselen.

Graag tot dan,
Jan Willem